ایمنی ساختمان فقط به اجرای سیستم اعلام حریق یا طراحی سیستم اطفا حریق محدود نمیشود! مهمترین رکن در مقابله با آتشسوزی، تامین آب کافی و مطمئن برای استفاده در تجهیزات اطفا مثل اسپرینکلر، شیر و شیلنگهای آتشنشانی است. برای تامین آب مورد نیاز تجهیزات اطفا حریق کافی است محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی را با دقت و طبق استانداردهای سازمان آتشنشانی انجام شود. (مقاله مرتبط: اسپرینکلر چیست)
توجه داشته باشید که این مخزن باید طبق مبحث سوم مقررات ملی، ضوابط سازمان آتش نشانی، NFPA 22 و NFPA 13 طراحی شود. ما در این مقاله به طور جامع به آموزش چگونگی محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی و بررسی استانداردهای طراحی و اجرای آن پرداختهایم پس تا انتها همراه ساتل صنعت باشید.
مخزن آب آتش نشانی ساختمان چیست؟
قبل از اینکه سراغ روش محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی برویم باید با خود مخزن آشنا شوید. این مدل مخزنها یک منبع ذخیره اختصاصی هستند که فقط برای تامین آب مورد نیاز عملیات و اجرای سیستم اطفا حریق استفاده میشود. این مخزن معمولا در موتورخانه، زیرزمین یا فضای باز ساختمان قرار میگیرد و از طریق لولهکشی و پمپ به سیستم اطفا متصل میشود. وظایف اصلی مخزن آب آتش نشانی ساختمان عبارتند از:
- ذخیرهسازی آب کافی برای مدت زمان مورد نیاز برای اطفا
- تضمین فشار و دبی مناسب برای سیستم اسپرینکلر یا هیدرانت
- اطمینان از اینکه آب مصرفی ساختمان با آب آتشنشانی تداخل پیدا نکند.
استاندارد مخزن آب آتش نشانی ساختمان
در ایران، مصوبات سازمان آتش نشانی و مبحث سوم مقررات ملی ساختمان معیار اصلی محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی و اجرای آن هستند. در سطح بینالمللی هم استانداردهایی مانند NFPA 22 و DIN 14230 آلمان مدنظر قرار میگیرند. در حالت کلی مهمترین الزامات استانداردی که از نظر ماموران سازمان آتش نشانی پنهان نمیمانند شامل موارد زیر میشوند:
- ظرفیت کافی: حجم مخزن باید براساس نوع کاربری ساختمان و میزان خطر آتشسوزی تعیین شود.
- جدا بودن از مخزن آب شرب: آب اطفا نباید با آب مصرفی ساختمان ترکیب شود.
- دو ناحیه مکش: مخزن باید امکان اتصال به پمپ اصلی و پمپ رزرو را داشته باشد. (مقاله مرتبط: بوستر پمپ آتش نشانی چیست)
- جنس مخزن: بسته به شرایط پروژه، مخزن بتنی، فلزی یا پلیاتیلنی است.
- امکان بازرسی و نگهداری: دریچه بازدید، سیستم نشانگر سطح آب و مسیر تخلیه باید وجود داشته باشد.
نحوه محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی ساختمان
حجم مخزن یکی از مهمترین بخشهای طراحی است و چون مستقیما به ایمنی ساختمان ربط دارد در هنگام اخذ تاییدیه آتش نشانی به چشم میآید. در این بخش به بررسی فرمول کلی حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی پرداختهایم:
T × Q = V
حجم مخزن (لیتر) = دبی مورد نیاز سیستم (لیتر بر دقیقه) × مدت زمان تامین آب (دقیقه)
حالا فرمول و حروف را در مثال زیر پیاده کنید:
اگر سیستم اسپرینکلر نیاز به ۲۵۰ لیتر بر دقیقه داشته باشد و استاندارد مدت زمان ۹۰ دقیقه را الزامی بداند، یعنی این پروژه به مخزنی با حجم ۲۲٫۵ مترمکعب نیاز دارد.
۲۲۵۰۰ لیتر = ۲۵۰ × ۹۰ = V
محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی ساختمان در کاربریهای مختلف
دستورالعملهای آتشنشانی درباره محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی اینگونه میگویند:
- ساختمان مسکونی: بین ۲۰ تا ۳۰ مترمکعب
- برجهای بلندمرتبه: حداقل ۴۰ تا ۶۰ مترمکعب
- انبارها و صنایع: ۱۰۰ مترمکعب به بالا (بسته به سطح خطر)
- مراکز تجاری بزرگ: معمولا بالای ۸۰ مترمکعب
انواع مخزن آب آتش نشانی ساختمان کداماند؟
بیایید به چشم خریدار، چرخی در مدلهای مخزن آب آتش نشانی بزنیم:
- مخزن بتنی: مثل قلعهی سنگی قدیمی محکم، بادوام و ماندگار است. این مخزن برای پروژههایی کاربرد دارد که نیازمند حجم بسیار زیادی آب هستند. اما همانطور که ساخت یک قلعه زمان و هزینه زیادی میخواهد، اجرای مخزن بتنی هم زمانبر و پرهزینه است.
- مخزن فلزی: شبیه به سازه فلزی مدرن جمعوجور و سریعالاجرا است. وقتی محدودیت فضا دارید یا پروژه باید سریع راهاندازی شود، مخزن فلزی به دادتان میرسد. البته مثل هر فلزی، اگر در برابر رطوبت مراقبت نشود، در تله زنگزدگی میافتد؛ بهخاطر همین هم نیازمند پوشش ضدخوردگی است.
- مخزن پلیاتیلنی (پلاستیکی): این نوع مخزن را به لگوهای مدولار تشبیه میکنیم چراکه سبک، قابلحمل و انعطافپذیر هستند. برای پروژههایی که سرعت نصب و مقاومت در برابر رطوبت اهمیت دارد، انتخابی ایدهآل است. همچنین میتوان چند مخزن پلیاتیلنی را به هم متصل و ظرفیت بالاتری ایجاد کرد.
مزایا و محدودیتهای انواع مخزن آب آتش نشانی ساختمان چیست؟
به جز نحوه محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی باید مشخصات و جزئیات آن را هم بدانید. در یک کلام مزایا و محدودیتهای انواع این مخازن را در جدول زیر ببینید:
| نوع مخزن | مزایا | معایب | کاربری |
| بتنی | دوام بالا، عمر طولانی، ظرفیت بسیار بزرگ | اجرای زمانبر، هزینه زیاد | پروژههای عظیم، صنایع سنگین |
| فلزی | نصب سریع، مناسب برای فضاهای محدود | نیازمند پوشش ضدخوردگی | ساختمانهای بلندمرتبه، پروژههای فوری |
| پلیاتیلنی | سبک و حمل آسان، مقاوم در برابر رطوبت، مدولار | ظرفیت محدود نسبت به بتنی | مجتمعهای مسکونی، مراکز آموزشی، پروژههای متوسط |
نکات اجرایی مهم برای اخذ تاییدیه آتشنشانی
برای اینکه پروژه در مرحله تحویل و اخذ تاییدیه آتش نشانی به مشکل نخورد، این موارد باید رعایت شود:
- فاصله مناسب از دیوارها برای دسترسی و تعمیرات یکی از موارد مهم در محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی است.
- دو خط مکش مجزا یعنی پمپ اصلی و پمپ رزرو باید مدنظر قرار گیرند.
- وجود نشانگر سطح آب و امکان کنترل الکترونیکی در کنار مسیر محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی مهم هستند.
- محافظت در برابر یخزدگی در مناطق سردسیر به چشم ماموران میآید.
- لوله پرکن سریع جهت پر شدن مخزن حداکثر در ۸ ساعت قسمتی از محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی است.
استانداردهای آتشنشانی تهران درباره طراحی سیستم اطفا حریق میگویند:
«در سیستمهای تر، لولهها همیشه پر از آب هستند و برای تامین فشار کافی، مخزن آب آتشنشانی باید بهعنوان منبع دائم همراه با پمپ عمل کند. اما در سیستمهای خشک، لولهها در حالت عادی خالیاند و خودروهای آتشنشانی یا پمپهای تقویتی وظیفه تزریق آب را دارند؛ با اینحال، وجود مخزن ذخیره اختصاصی بهعنوان منبع پشتیبان عملیات اطفا را سریعتر و مطمئنتر میکند.»
نگهداری و بازرسی مخزن آب آتش نشانی ساختمان
علاوهبر دقت در محاسبه حجم مخزن ذخیره آب آتش نشانی، اطمینان از عملکرد بهینه و طول عمر آن خودش داستان جدایی دارد؛ داستانی که اگر نادیده گرفته شود، درست در لحظه بحران جان و مال بسیاری را به خطر میاندازد. اجرای اقدامات نگهداری و بازرسی منظم در این مسیر جایگاه مهمی دارند. استاندارد NFPA 22، که دستی در طراحی، ساخت، نصب و نگهداری مخازن آب آتشنشانی دارد، صراحتا بر ضرورت بازرسیهای دورهای تاکید میکند. در بخشی از این استاندارد آمده است:
«مخازن ذخیره آب آتشنشانی باید بهطور منظم زیر ذرهبین بازبینی قرار گیرند تا مطمئن شوید که آب به میزان کافی و بدون آلودگی یا نشتی در دسترس سیستمهای اطفا قرار دارد.»
براساس همین دستورالعمل، اقدامات اصلی نگهداری به شکل زیر است:
- بازدید ماهانه سطح آب و بررسی نشتیها
- تست سالانه پمپ و سیستم مکش
- شستوشو و رسوبزدایی مخزن هر ۲ تا ۳ سال
- اطمینان از عملکرد صحیح شیرهای یکطرفه و ضدبازگشت
کلام آخر
ساختمانی بدون مخزن آب آتشنشانی مثل قلعهی بزرگ بدون منبع آب است؛ وجود این مخزن سپری برای حفاظت از جان و مال ساکنان است. انتخاب ظرفیت درست براساس نوع کاربری ساختمان، استفاده از استانداردهای بینالمللی و رعایت نکات اجرایی و فنی هنگام ساخت و نصب راههای رسیدن به این سپر هستند.
تجربه نشان داده بدون مشاوره تخصصی، پروژهها بهسختی تاییدیه آتشنشانی میگیرند. اگر میخواهید پروژهتان اصولی پیش برود و در اولینبار تاییدیه بگیرید، مشاوره با کارشناسان ساتل صنعت، بهترین و کوتاهترین مسیر است. کافیست با شماره ما در صفحه اصلی تماس بگیرید.
سوالات متداول
۱- آیا میتوان از مخزن آب شرب ساختمان برای آتشنشانی استفاده کرد؟
خیر. طبق استانداردها، آب مصرفی و آب آتشنشانی باید کاملا جدا طراحی شوند.
۲- حداقل حجم مخزن آتشنشانی برای ساختمان مسکونی چند واحدی چقدر است؟
معمولا بین ۲۰ تا ۳۰ مترمکعب، اما عدد دقیق باید با محاسبه دبی و زمان تعیین شود.
۳- اگر فضای کافی برای مخزن بزرگ وجود نداشته باشد چه باید کرد؟
میتوان از مخازن مدولار پلیاتیلنی یا مخزن زیرزمینی استفاده کرد که قابلیت توسعه دارند.