فرقی ندارد کدامیک از انواع فوم آتش نشانی را مدنظر دارید. چه در پالایشگاه کار میکنید، چه در برج مسکونی یا کارگاه صنعتی، همیشه این سوال مطرح میشود که «کدام فوم برای ما بهتر است؟». از فومهای سبک و سریع مثل AFFF گرفته تا فومهای مقاوم در برابر الکل یا حرارت بالا هرکدام برای نوع خاصی از حریق طراحی شدهاند. انتخاب درست آنها، تفاوت عظیمی بین کنترل سریع آتش و خسارت گسترده رقم میزند. اگر میخواهید بدانید کدام نوع فوم برای پروژه شما مناسبتر است، این مقاله از ساتل صنعت را بخوانید.
| نوع فوم | ویژگی | کاربرد |
| فوم پروتئینی | مقاوم در برابر حرارت بالا، پایداری خوب | حریقهای نفتی و صنایع پتروشیمی |
| فوم AFFF | سرعت پخش بالا، تشکیل لایه نازک محافظ | فرودگاهها، پالایشگاهها، انبارهای سوخت |
| فوم مقاوم در برابر الکل | سازگار با مایعات قطبی و الکل | صنایع شیمیایی، کارخانههای تولید الکل |
| فوم فلوروپروتئین | ترکیبی از پروتئین و فلوئوروکربن | حریقهای سنگین نفتی و مخازن بزرگ |
| فوم کلاس A | مناسب برای مواد جامد، نفوذ عمیق | جنگلها، ساختمانهای چوبی، زبالهسوزها |
معرفی انواع فوم آتش نشانی
حالا وقت آن رسیده که عمیقتر وارد دنیای فومها شویم و هر کدام از انواع فوم آتش نشانی را بهتر بشناسیم.
فوم پروتئینی
فوم پروتئینی (Protein Foam)قدیمیترین و یکی از مطمئنترین انواع فوم آتش نشانی است که از پروتئینهای طبیعی استخراج شده از خون حیوانات ساخته میشود. این نوع فوم مثل پتوی محکم روی سطح آتش پخش میشود و با مقاومت حرارتی بالایش میتواند ساعتها پایدار بماند.
طبق نتایج پژوهشهای سازمان آتش نشانی تهران: «افزودنیهای موجود در فومهای پروتئینی و سایر فومها، به همراه درصد رقیقسازی با آب، میتوانند نقطه جوش و نقطه انجماد فوم را تغییر دهند. این تغییرات باعث افزایش یا کاهش پایداری فیزیکی فوم میشود و بر طول عمر و عملکرد آن در شرایط حرارتی مختلف تاثیرگذار است.»
در صنایع نفتی و پتروشیمی که حریقهای سنگین رخ میدهد، این فوم همچنان محبوبیت دارد؛ چراکه حتی در دماهای بسیار بالا هم شکل خودش را حفظ میکند. نکته جالب این است که این فوم مثل یک محافظ صبور عمل میکند و بهجای خاموش کردن سریع، تمرکزش را روی جلوگیری از بازگشت آتش میگذارد. البته سرعت پخش آن کمی پایینتر از AFFF است و به همین دلیل در شرایطی که زمان حرف اول را میزند، ممکن است گزینه اول نباشد.
در طراحی سیستم اطفا حریق مجتمعهای صنعتی، این نوع فوم همچنان یکی از انتخابهای اصلی است. ویژگی کمتر شناختهشده این فوم، توانایی ترکیب آن با پودر شیمیایی خشک است که در موارد خاص اثربخشی را چندین برابر میکند.
فوم AFFF (Aqueous Film-Forming Foam)
فوم AFFF یا همان فوم فیلمساز آبی، درست مثل دوندهای سریع در دنیای فومهاست. این فوم با سرعتی باورنکردنی روی سطح مایعات قابل اشتعال پخش میشود و یک لایه نازک آبی محافظ تشکیل میدهد که مانع تماس بخارات سوخت با اکسیژن میشود. در فرودگاهها، پالایشگاهها و انبارهای بزرگ سوخت، این فوم گزینه اول است چون وقت را هدر نمیدهد و در عین حال بازگشت آتش را هم کنترل میکند.
چیزی که AFFF را از بقیه متمایز میکند، فرمولاسیون منحصربهفرد آن است که با ترکیب فلوئوروکربنها ساخته میشود. این ترکیبات باعث میشوند فوم خیلی سریعتر از آب معمولی روی سطح روغنی حرکت کند. برای تامین تجهیزات تخصصی آتش نشانی در سایتهای حساس، این فوم همیشه در لیست اولویتها قرار دارد. نکته کمتر گفتهشده درباره AFFF این است که این فوم حتی اگر لایه فوم شکسته شود، لایه آبی زیرین همچنان حفاظت را ادامه میدهد و این یعنی دو لایه امنیت بهجای یکی!
فوم مقاوم در برابر الکل (AR-AFFF)
حالا فکر کنید میخواهید آتش یک مخزن حاوی اتانل یا استون را خاموش کنید. فومهای معمولی در برابر این مواد قطبی کارایی ندارند چون الکل فوم را از هم میپاشد. اینجاست که فوم مقاوم در برابر الکل وارد میدان میشود و با یک پلیمر محافظ خاص، از نفوذ الکل به داخل فوم جلوگیری میکند. این فوم مثل سپری دوتایی عمل میکند که هم به مبارزه با آتش میرود، هم از خودش محافظت میکند.
صنایع شیمیایی، کارخانههای تولید الکل، داروسازیها و حتی برخی صنایع غذایی که از حلالهای الکلی استفاده میکنند، بدون این نوع فوم نمیتوانند ایمنی لازم را داشته باشند. در اجرای سیستم اطفا حریق این واحدها، AR-AFFF انتخاب اجباری است نه اختیاری! چیزی که خیلیها نمیدانند این است که این فوم میتواند هم با مایعات قطبی و هم با هیدروکربنهای معمولی کار کند، یعنی یک فوم همهکاره که میتواند جایگزین ۲ یا ۳ نوع فوم دیگر شود.
فوم فلوروپروتئین (FFFP)
فوم فلوروپروتئین ترکیبی هوشمندانه از پروتئین طبیعی و فلوئوروکربنهای مصنوعی است که بهترین ویژگیهای هر دو دنیا را در خود دارد. این فوم مثل AFFF سریع پخش میشود، اما مثل فوم پروتئینی مقاومت حرارتی بالایی دارد و در آتشهای سنگین نفتی عملکرد عالی نشان میدهد. در مخازن بزرگ ذخیرهسازی نفت خام یا محصولات نفتی که حریق میتواند ساعتها طول بکشد، این فوم گزینه ایدهآل است.
قابلیت منحصربهفرد این فوم در این است که میتواند از طریق لایه سوخت به سطح نفوذ کند و از زیر به بالا آتش را مهار کند. این روش که به آن «Sub-surface injection» میگویند، در مخازن با شعلههای شدید بسیار کارآمد است. برای کسانی که به دنبال مقایسه سیستم اطفاء حریق گازی و آبی هستند، این فوم معمولا در سیستمهای آبی بهکار میرود. نکته کمتر شناختهشده این است که FFFP میتواند با پودرهای خاموشکننده ترکیب شود و برای حریقهای ترکیبی (مایع و گاز) استفاده شود که این امکان در فومهای دیگر وجود ندارد.
فوم کلاس A (Class A Foam)
به نقل از سایت internationalfireandsafetyjournal: «فوم کلاس A برخلاف سایر فومها که برای مایعات طراحی شدهاند، مخصوص حریقهای مواد جامد مثل چوب، کاغذ، پارچه و زباله است.»
عمل این فوم به اسفنجی شباهت دارد که عمیق به داخل مواد سوخته نفوذ میکند و خنکسازی و خاموش کردن را با هم انجام میدهد. در آتشسوزی جنگلها، ساختمانهای چوبی و حتی زبالهسوزها، این فوم واقعا معجزه میکند. این فوم معمولا بسیار ارزانتر از فومهای کلاس B است و به همین دلیل برای کاربردهای وسیع مثل آتشنشانی شهری یا جنگلداری گزینه مقرونبهصرفهای است.
در انتخاب سیستم اعلام حریق ساختمان مسکونی، اگر سیستم اطفا هم نصب شود، ترکیب آب و فوم کلاس A میتواند خیلی موثر باشد. ویژگی کمتر شناختهشده این فوم، کاهش مصرف آب تا ۷۰ درصد نسبت به آب معمولی است که در مناطق کمآب یا شرایط اضطراری اهمیت زیادی دارد.
دستهبندی انواع فوم آتش نشانی براساس میزان انبساط
انواع فوم آتش نشانی تنها از نظر ترکیب شیمیایی تفاوت ندارند؛ بلکه از نظر میزان انبساط هم به ۳ دسته اصلی تقسیم میشوند. این ویژگی میگوید فوم تا چه اندازه پس از خروج از نازل گسترش پیدا میکند و برای چه نوع حریقی مناسب است.
| انواع فوم آتش نشانی از نظر انبساط | نسبت انبساط | ویژگیها | کاربرد |
| فوم با انبساط کم | 1:2 تا 1:20 | چگالی بالا، مقاومت در برابر باد، مناسب برای حریقهای مایع | پالایشگاهها، انبار سوخت، صنایع نفتی |
| فوم با انبساط متوسط | 1:20 تا 1:200 | سبکتر، قابلیت پوشش سطح وسیعتر، کاهش تبخیر | صنایع شیمیایی، سکوهای نفتی، حریقهای مواد جامد |
| فوم با انبساط زیاد | 1:200 تا 1:1000 | بسیار حجیم و سبک، پوشش سریع فضاهای بسته | انبارها، سولهها، آتشسوزی تونلها یا فضاهای زیرزمینی |
درواقع، هرچه میزان انبساط بیشتر باشد، حجم پوششدهی افزایش و وزن فوم کاهش مییابد. انتخاب صحیح بین این سه نوع از انواع فوم آتش نشانی، به نوع سوخت و فضای آتشسوزی بستگی دارد.
مزایا و معایب انواع فوم آتش نشانی
برای انتخاب مناسب از بین انواع فوم آتش نشانی باید مزایا و معایب هرکدام را بدانید؛ پس نگاهی به جدول زیر بیندازید:
| انواع فوم آتش نشانی | مزایا | معایب |
| پروتئینی | مقاومت بالا در برابر حرارت، پایداری طولانی، دوستدار محیط زیست | سرعت پخش پایینتر، حساس به آلودگی آب |
| AFFF | سرعت خاموشکنندگی بالا، ایجاد لایه محافظ آبی، کارایی در حریقهای مایع | برخی ترکیبات دارای PFAS هستند (اثر زیستمحیطی) |
| مقاوم در برابر الکل | مناسب برای مایعات قطبی، قابلیت استفاده چندمنظوره | قیمت بالاتر، نیاز به دقت در نگهداری |
| فلوروپروتئین | ترکیب مزایای فوم پروتئینی و AFFF، مناسب برای مخازن بزرگ | گرانتر از سایر انواع فوم آتش نشانی، نیاز به تجهیزات دقیق تزریق |
| کلاس A | ارزان، نفوذ بالا در مواد جامد، کاهش مصرف آب تا ۷۰٪ | مناسب برای حریق مایعات نیست |
چطور فوم مناسب را انتخاب کنیم؟
انتخاب فوم مناسب از میان انواع فوم آتش نشانی، بستگی به چند فاکتور کلیدی دارد که باید با دقت بررسی شوند:
- نوع مواد قابل اشتعال در محیط: اگر با هیدروکربنهای معمولی مثل بنزین یا نفت سر و کار دارید، AFFF یا FFFP گزینههای خوبی هستند. اما اگر الکل، استون یا سایر حلالهای قطبی در محیط وجود دارد، حتماً باید به سراغ AR-AFFF بروید.
- سرعت مهار آتش:در فرودگاهها و پالایشگاهها که هر ثانیه مهم است، فوم AFFF با سرعت بالای پخش میتواند نجاتدهنده باشد. اما اگر نگران بازگشت آتش در مدت طولانی هستید، فوم پروتئینی یا FFFP پایداری بیشتری دارند.
- محیط و ضوابط زیستمحیطی: امروزه برخی از فومهای AFFF به دلیل وجود PFAS (مواد شیمیایی پایدار) در کشورهای اروپایی و آمریکا محدودیت دارند. اگر نگران اثرات زیستمحیطی هستید، میتوانید به سراغ فومهای بدون فلوئور یا فومهای پروتئینی بروید.
- بودجه: فوم کلاس A معمولا ارزانترین گزینه است، در حالی که AR-AFFF و FFFP گرانتر هستند. اما یادتان نرود که صرفهجویی در فوم میتواند در بلندمدت ضررهای سنگینی به بار بیاورد. برای گرفتن راهنمای خرید کپسول آتش نشانی و سایر تجهیزات، میتوانید با مشاوران ساتل صنعت صحبت کنید.
نکات ایمنی در استفاده از انواع فوم آتش نشانی
استفاده از فوم آتش نشانی نیازمند رعایت چند نکته کلیدی است که بیتوجهی به آنها خطرناک است. این نکات را جدی بگیرید چون ایمنی شما در گرو رعایت آنهاست:
- فومها را در محیط خشک، خنک و دور از نور مستقیم خورشید نگه دارید. (دمای مناسب: ۵–۳۵ درجه) (در نگهداری سیستم اعلام حریق باید به شرایط نگهداری فومها هم توجه شود.)
- فومهای مختلف را بدون تایید سازنده با هم مخلوط نکنید.
- هنگام استفاده از فوم، دستکش، عینک و ماسک ایمنی به همراه داشته باشید. اگر در صنایع حساس مثل اتاق سرور کار میکنید، بهتر است درباره اطفاء حریق اتاق سرور اطلاعات بیشتری کسب کنید.
- عمر مفید فومها معمولاً ۵–۱۰ سال است؛ سالانه بررسی شوند.
- قبل از استفاده، مطمئن شوید فوم مناسب نوع حریق و محیط است.
کلام آخر
در این مقاله با انواع فوم آتش نشانی، ویژگیها و کاربردهایشان آشنا شدید. حالا میدانید هر فوم برای چه نوع حریقی مناسب است و انتخاب اشتباه چه خطراتی دارد. انتخاب فوم اشتباه، مثل خاموش کردن آتش با باد است! پس اگر میخواهید با انتخابی درست و پیروی از مصوبات سازمان آتش نشانی، سریعتر به مرحله شیرین اخذ تاییدیه آتش نشانی برسید، با کارشناسان ساتل صنعت تماس بگیرید و از مشاورهای تخصصی در تمامی مراحل ایمنی بهرهمند شوید. شماره ساتل صنعت در صفحه اصلی سایت مشخص است.
سوالات متداول
۱- آیا انواع فوم آتش نشانی سمی هستند؟
بعضی فومها مثل AFFF دارای ترکیبات فلورینه هستند که در محیط باقی میمانند، اما نسل جدید آنها با ترکیبات زیستتخریبپذیر تولید میشود.
۲- آیا میتوان انواع فوم آتش نشانی را با هم ترکیب کرد؟
خیر. ترکیب فومها باعث از بین رفتن خاصیت شیمیایی و کاهش راندمان اطفا میشود.
۳- انواع فوم آتش نشانی از چه ترکیبی ساخته میشوند؟
مواد تشکیلدهنده انواع فوم آتش نشانی شامل آب بهعنوان حلال اصلی، مواد ضد یخ، مواد مقاوم در برابر حرارت، حلالهای آلی، سورفکتانتها و سایر افزودنیها برای افزایش پایداری و ماندگاری فوم است.